Sunday, July 30, 2017


 


उत्सव नात्यांचा
.................................

मना जाऊ माहेराला
भेटू भाऊ, भावजयांना
बाल्यातले क्षण आठवू
चल भेटू भाचरांना...
जरी नाही माय बाप
तिथे सुख गे अमाप
ओसरीत, अंगणात
दिसे बाल्यातले रूप...
काय सांगू तुला मना
काय दडले त्या तिथे
बालपण जे हरवले
तिथल्या मातीतच दिसे...
 श्रावण घेऊनीया येतो
बीजे सौख्याची, हर्षाची
सुख आनंद पेरतो
जपे नाती माहेराची...

श्रावण मासाची चाहूल लागताच सासुरवाशीणीचे मन माहेराकडे वळते. मग ती नववधू असो किंवा मग अनेक वर्षे सासरी घालवलेली आजीबाई. प्रत्येक स्त्रीला माहेराचं कोड कौतुक असतं. आई वडिल हयात असेल तर सौख्याला , आनंदाला सीमा नसते. जाणत्या झालेल्या सासुरवाशीणीलाही माहेराची ओढ असतेच असते. कारण त्या तिथल्या माहेरच्या अंगणात तिचे बालपण हरवलेले असते. आणि मग भाचरांच्या रूपाने का असेना, तिथल्या मातीत ते तिला दिसू लागतं.
 माहेरची ओसरी, अंगण, तिथला कोपरान कोपरा तिच्या आठवणींनी सुखावलेला असतो. म्हणूनच आई वडिल हयात नसले तरी, भावजयांची उणी धुणी ऐकावी लागली तरी ती माहेराकडे वळते. सुखाचे, आनंदाचे काही क्षण आपल्या ओंजळीत भरून घेण्यासाठी. अशावेळी हा सखा श्रावण तिच्या आनंदात भर घालतो. आणि निमित्त शोधून ती माहेराला जाते.

हा श्रावण मास नात्यांचा उत्सव घेऊन येतो, असे म्हणायला हरकत नाही. ओला आषाढ संपतो न संपतो,  सर्वांना श्रावणाचे वेध लागतात. महिलांना हा श्रावण मास प्रिय तर आहेच. भगवंताच्या भक्ती रसात तल्लीन होऊन नाचणार्या भजन वारकर्यांनाही श्रावण नादावून सोडतो.  महिलावर्ग तर शीवामूठ, मंगळागौरी, आदित्यपूजन इत्यादी 
 वृतवैकल्यांमध्ये गुंतलेल्या असतात. नोकरी करणार्या महिला असो किंवा मग ग्रामीण महिला. आपल्या जोडीदाराच्या उज्ज्वल आयुष्यासाठी आणि भविष्यासाठी ती वृत वैकल्ये करीत असते.
श्रावणातील सारेच सण हे नात्यांचे बंध जोडणारे आहे. माणुसकीचे, भाऊबदकीचा संदेश देणारे हे सण निसर्ग संवर्धनाचाही संदेश देतात. शेतकर्यांचा सखा म्हणून ओळखल्या जाणार्या सरपटणार्या प्राण्यांची अर्थात नाग सर्पांची नागपंचमीला पूजा केली जाते. निसर्गाचा महत्वाचा घटक म्हणून ओळखल्या जाणर्या या सर्पांची पूजा करून त्यांचे अस्तित्व कायम टिकविण्यासाठी केलेला हा प्रपंच. त्यानंतर नारळी पौर्णिमा, रक्षाबंधन, कृष्ण जयंती. गोकुळाष्टमी इत्यादी सण आनंदाचे उधाण घेऊन येतात.
आपण आईची थोरवी गीत , कवितांमध्ये ऐकतच असतो. परंतु वडिलांच्या प्रेमाची साक्ष देणारा खरा सण म्हणजे गोकुळाष्टमी. यमुनेला पूर आला असताना केवळ आपल्या अपत्य प्रेमासाठी राजा वसुदेव कृष्णाला घेऊन गोकुळात गेला. कंसापासून आपल्या अपत्याला वाचवण्याचा हा खटाटोप म्हणजे वडिलांच्या मुलांविषयीचे प्रेम होय. यमुनेच्या पाण्यातून वाट काढीत गोकुळाकडे जाणार्या वसुदेवाची आपण किती आठवण काढतो ? आपलेही वडिल असेच वसुदेवासारखे आपल्यावर प्रेम करतात, याचे भान किती जणांना आहे?  आपण कृष्ण जन्म साजरा करतो, गोकुळाष्टमीला दही हंडी फोडतो. परंतु कृष्णाला ज्यांनी सुखरूपपणे गोकुळात पोचविले त्यांना तर विसरून जातो. अशा या कृष्ण जन्माच्या, गोकुळाष्टमीच्या सणा निमित्ताने आपण आपल्या वडिलांच्या प्रेमाची जाणीव ठेवली पाहिजे.    
श्रावणातला आठवणीत ठेवला जाणारा सण म्हणजे, नारळी पुनव,रक्षाबधन. दर्यावर व्यवसाय करणारे कोळी या दिवशी समुद्र देवतेची पूजा करून, येणारे वर्ष सुखी जावो अशी प्रार्थना करतात. आपल्या पूर्वजांनी अशा हेतू पुरस्सर सणांची आखणी आणि मांडणी करून माणुसकीचा,  भाऊबदकीचा संदेश देण्याचे उद्दीष्ट सफल केले आहे. म्हणूनच अशा सण उत्सवांची योजना अखंड शाबूत आहे.
रक्षाबधनाचा हा असा सण आहे, जिथे भाऊ बहिणीच्या अतुट नात्याचा उत्सव मनवला जातो.
जरी सध्या या सणाला व्यवसायिक रूप आले असले तरी या सणाचा मूळ उद्देश सफळ होत असतो. भेटी, तोफे एकमेकांना देणे ही केवळ औपचारीकता असते. जीचे आपल्या ऐपतीप्रमाणे अदान प्रदान केले जाते. मुळात बहिण भावाचे नाते अखड दृढ राहावे, असा या सणा मागचा प्रांजळ हेतू आणि उद्देश. नाहीतर बघा ना, प्रत्येकाला अनुभव असेल. महिला किती कोडकौतुकाने वर्षभर या सणाची वाट पाहात असतात. आणि जर का या सणामागे स्वार्थ असेल, तर मग ते नाते टिकत नाही. मग तो केवळ व्यवहारच ठरतो. म्हणून आनंदाची ओंजळ भरून घेताना काही तत्वेही सांभाळावी लागतात. जेणेकरून नात्यांचा सन्मानही होतो आणि ती नाती अखडपणे टिकून राहातात.
श्रावणात खर्या अर्थाने सण साजरे केले जातात ते माणूसकी आणि माणूसपण टिकविण्यासाठी. एरवी वर्षभर आपण आपल्या व्यापात असतो. परंतु पावसाची चाहूल लागली रे लागली की आपल्याला श्रावणाचे वेध लागतात.  पुरूष सहसा आपल्या भावना उत्कटपणे व्यक्त करत नाही. अशावेळी या सण उत्सवांच्या माध्यातून महिलाच नात्यांची जपणूक करतात. बहिणीच्या साध्या सोप्या वागण्यातच भावाविषयीचे प्रेम दिसते. परंतु भाऊ सहसा भावना स्पष्टपणे व्यक्त करताना दिसत नाही. परंतु हा…बहिणी विषयीचा आदर त्याला नक्कीच असतो.
आपल्या संस्कृतीत बालिका पूजन के
ले जाते. या मागचा हेतूच हा की मुलींचा आदर करणे. अशा आपल्या भारत देशात नात्यांचा उत्सव मनवला जातो, म्हणूनच आजही इथे माणुसकीचे नाते जपले जात आहे. सण उत्सवाच्या निमित्ताने नाती जपणे ही केवढी आनंदाची गोष्ट आहे. त्यामुळेच सासुरवाशीणीला माहेराची ओढ असते.आणि मग तिच्या मुखावाटे शब्द निघतात.
श्रावणातल्या रेशीमसरींनो
माहेरी जाऊनी या हो
त्या तिथल्या आठवणी
माझ्या दारी बरसा हो…

                                        Kalika Bapat

                                                    










mann:

श्रावणघना...

श्रावणाचा रंग पाचूचा
त्यात गंध कुसुमांचा
थेंबांचे पैंजण पायी
आनंद सोहळ हा पहा
अवनीच्या सृजनोत्सवाचा
चोहिकडे जरा नजर फिरवल्यास निसर्गाचे अतिशय विलक्षण असे सौंदर्य दृष्टीस पडत आहे. हिरवीगार झालेली वनसृष्टी जनमानसाला सृजनतेचे वरदान देत आहे. किती द्यावे अन् किती घ्यावे, काय द्यावे अन् काय घ्यावे असा हा सौंदर्य सोहळा धरतीच्या सृजनाचा. किती ते अप्रूप या धरती मातेचे. पहिल्याच भेटीत पावसाच्या, आनंदाचे कुंभ जणू धरतीने आपल्या ह्रदयात सामावून घेतले आहे. आणि आता दातृत्वाचे डोहाळे लागल्यागत ही धरती माता जनमानसाला अप्रुपाचे भरभरून दान देते आहे. सर्वात आधी तिने आपल्या पोटातून भाज्या, फळे, फुले प्रसवली आहेत. पानाफुलांमध्ये जणू अमर्यादसा रंगोत्सव चालला असून, नानाविध कुसुमांचा बागा, उद्यानामध्ये रंगमेळ चालू आहे.
हे सृष्टीचे सौंदर्य घर बसल्या अनुभवता येत नाही. त्यासाठी सृष्टीच्या , निसर्ग देवतेच्या सहवासात राहिले पाहिजे. थोडासा वेळ आणि सवड काढून जरा पहा या सृष्टीचे सौंदर्य. एैसपैस विस्तारलेले हिरवे मखमली गालिचे. त्या गालिच्यांवर नुकतीच पिवळी, जांभळी, पांढरी नाजुक फुले फुलण्यासाठी आतुरली आहेत. किती नाजूक आणि मनमोहक असतात ही फुले. चिमटीतही मावत नाही अशा या फुलांना सृष्टी देवतेने सौंदर्याचा कृपाशिर्वाद दिला आहे. वर्षभर कुठे लपतात ही फुले? आणि मग पावसाच्या पहिल्याच शिडकाव्याने मातीखाली लपलेली बीजे धरतीच्या पोटातून माना वर करून डोकावू लागतात. जणू काही त्या सांगतात आम्हीही आहोत. या सृष्टीच्या अस्तित्वाचा महत्वाचा भाग आहोत आपण, हे मानवाला ही नाजुकशी फुले सांगत असतात. निसर्गाशी बोलायचं असेल, त्याला अनुभवायच असेल तर मग डोगर कपारीतून वाट काढत जावं. आणि मग मनमुराद आनंद लुटावा सृष्टीचा. या निसर्गाच्या नवलाईचा. वनराजी, वनराईने  पावसाशी सलगी करून वर्षभराचे जादुई जल आपल्यात सामावून घेतले आहे. या पावसाने जादुची कांडी फिरवल्यागत निसर्गाला तृप्तीचे, सौंदर्याचे, ऐश्वर्याचे आंदण बहाल केले आहे. जरा पहा या निसर्गाकडे. जरा पहा या सृष्टी देवतेकडे. जरा अधिक लक्ष दिल्यास वृक्षराजींचा चाललेला खेळ आपल्या लक्षात येईल. श्रावणाच्या या नवलाईचा आनंद, ही उंचच वृक्षवल्ली एकमेकांना वाटत आहेत. बघा जरा, जणू असंख्य करांनी ही वृक्षवल्ली एकमेकांना आलिंगन देऊन धरतीच्या सृजनोत्सवाचा आनंद लुटत आहेत. जणू वारा या झाडांच्या कानांमध्ये काहीतरी गोड गुपीत सांगतो आहे, आणि त्यामुळे वेडावलेली, माधुर्याने ओथंबलेली ही झाडे, लाजलाजून एकमेकांशी हितगुज करीत आहेत. यांना भानच उरले नाही, की आपल्याला कोणतरी न्याहाळतो आहे, पाहातो आहे. ही वृक्षराजी निसर्गाला कवेत घेऊन पावसाचे गुणगान करीत आहे. आपण मानवजन मात्र याकडे केवळ जीवहीन झाडे म्हणून यांच्याकडे बघत असतो. भलेही झाडांना या वृक्षराजींना शब्दांची भाषा कळत नाही. परंतु प्रेम करायला शिकवणारी मौनातली भाषा त्यांना या वेड्या पावसाने शिकवली आहे, ती भाषा जणू ही वृक्षराजी बोलत असते, असेच जणू भासते. आपल्या बागेतल्या सुंदर मनमोहक फुलांकडे पहा जरा. त्यावर सांडलेले थेंबांचे मोती अधिकच खुलून दिसतात नाही?आणि ही हिरवीगार पाने म्हणजे फुलांशी लाडीगोडी करणार्या वात्रट मैत्रिणीच. पहा कशा फुलांशी लगट करताहेत. फुलांसोबत नाचताहेत. निसर्ग आपल्याला या सौंदर्याला अनुभवण्यासाठी सुंदर नजर देतो. मग आपल्याला अधिक ते काय हवे? या निसर्गासोबत राहून धरतीचा सृजनोत्सव आपण साजरा करायचा असतो. म्हणूनच आपण सण उत्सवांच्या निमित्ताने सृष्टीला पूजतो. किती  अप्रुपाचा हा सोहळा नाही? निसर्गाने आपल्याला जे जे दिले आहे, तेच आपण आपल्या सण उत्सवांमध्ये वापरत असतो. म्हणूनच या निसर्गाचे उपकार मानावे तेवढे कमीच आहे.
श्रावण मास सुरू झाला असल्याने देऊळ, मंदिरांमध्ये भक्तीत्सोव चालू आहे. या सृष्टी देवतेने बहाल केलेल्या कुसुमांचा गंध प्रासादात परिमळतो आहे. पुढील काही दिवस श्रावण मासाचा आनंदोत्सव देवळा मंदिरांमध्ये आपल्याला पाहायला मिळणार आहे. निसर्गाच्या , सृष्टीच्या या अलौकिक सोहळ्याचे कौतुक पाहुनच आपल्याला, आपले हे जीवन खुलवायचे आहे, सुखी करायचे आहे. 
                                                                                                                 कालिका बापट
                                                                                                                
 

श्रावणघना किती हे तुझे लाघवी रूप. तू अवघ्या सृष्टीलाही सौंदर्याचे वेड लावले आहे. हे श्रावणघना, तू असा काही धावत ये माझ्याही मनात, तू स्वताला रूजवून घे. तुझ्या सौंदर्याचे गुणगान मला गाऊ दे आणि वेड्यागत बहरणार्या या सृष्टीलाही तू अधिकच सुंदर बनव.